I. GİRİŞ
Ambalajın tarihçesini incelediğimizde tarih öncesi dönemlerde şarap taşımak
amacıyla kilden yapılmış olan amforalar sınai ve sevk ambalajın ilk örneklerini teşkil
etmektedirler. Tüketici ambalajının ilk örneği ise eski Mısır’da parfüm taşımak
amacıyla kullanılan cam şişelerdir. Aynı dönemlerde cam ve kil dışında kullanılan bir
başka ambalaj çeşidi de tulumlardı.
Sanayi devrimi ile birlikte eski çağda kullanılmaya başlanmış olan ambalaj
malzemelerine kağıt, karton ve metaller eklendi. Bunu takiben 1950’den başlayarak
1970’lere kadar çok hızlı bir büyüme gösteren plastik, ambalaj sanayiinin malzeme
çeşitliliği açısından olgunluk devresine girmesini sağladı.
1980’lerde ise, yeni malzeme arayışı son buldu ve araştırmacılar mevcut
malzemeyi geliştirmeye yöneldiler. Böylece, ambalajlarda kullanışlılık, görünüm,
hijyen, dayanıklılık, estetik ve son dönemde, çevre dostu olma özellikleri önem
kazandı.
a. Ürün Tanımı
Ambalaj, ürünlerin dışarıdan gelen etkilere karşı korunmasını, kolay taşınmasını
ve depolanmasını sağlamak amacıyla ağaç, cam, metal, plastik, oluklu mukavva,
kağıt/karton gibi ana materyallerden oluşan ve böylelikle ürünü tamamlayan çok
önemli bir unsurdur.
Ambalajlamada ana malzemeler doğrudan kullanıldığı gibi kimi zaman zaman
birbirleriyle bağlanarak ya da iki yüzeylerine kaplama yapılarak fleksibl ambalaj
olarak da kullanılabilirler.
Kullanılan ambalajlama teknikleri ve hangi çeşit ambalajın daha çok tüketildiği,
ülkelerin medeniyet seviyelerini de ortaya koyan ayrı bir unsurdur. Ayrıca, son
yıllarda geri dönüşüm tekniklerinin de gelişmesiyle, geri dönüştürülebilen ambalaj
çeşitlerinin kullanımında bir artış görülmektedir.
b. Sektöre Genel Bakış
Dünyada yıllık ambalaj satış cirosu 475 Milyar ABD Doları civarındadır. Bu
miktarın %70’ini tüketici ambalajları, geri kalanını ise endüstriyel ambalajlar
oluşturmaktadır.
Türkiye’de ambalaj sektörünün yıllık gelişme hızının %9 olduğu tahmin
edilmektedir. Ülkemizde devamlı gelişme gösteren şehirleşme trendi, tüketicilerin
bilinçlenmesi sonucu artan beklentiler, kadınların iş hayatına katılımının artması ve
büyük mağazacılığın gösterdiği gelişim ambalaj sektörünü de büyümeye
yöneltmektedir.
Dünya Ambalaj Sektörü Cirosu (2000 yılı)
(Türler İtibari ile-Değer)
Kaynak: Ambalaj Sanayicileri Derneği (ASD)
Kaynak: Ambalaj Sanayicileri Derneği (ASD)
Cam
%6
Plastik
%30
Kagıt
karton
%34
Diğer
%5
Dünya Ambalaj Sektörü Cirosu (2000)
(Türler İtibari ile-Hacim)
Cam
%30
Kagıt karton
%37
Plastik
%22
Metal
%11
Ambalaj sektörünün en temel özellikleri; girdi “giriş çıkışının” çok olmasından
dolayı son derece dinamik bir sektör olması, teknolojik gelişmelere ve yeniliklere son
derece açık olması ve kar marjlarının düşük olmasıdır. Yaratıcılığı kuvvetlendirici
tarafları olan sektörde fark yaratmayı başaran firmalar pazar paylarında önemli artış
kaydedebilmektedir.
Her sektörde olduğu gibi ambalaj sektörünün de sorunları mevcuttur. Sektörün
temel özellikleri arasında belirttiğimiz yaratıcılık faktörü zaman zaman dizayn
geleneğiyle kısıtlanmaktadır. Hammadde ve malzemelerde kalite ve standart
sorunları yaşanmakta, üretim maliyetleri yükselmektedir. Sektörde yetişmiş eleman
bulma sıkıntısı mevcuttur. Bu bağlamda sorunun çözümü için devletle el ele verilerek
meslek okulları projeleri geliştirilmelidir.
Bu faktörlerin yanı sıra, devlet matbaaları ile özel sektör arasında zaman zaman
haksız rekabet yaşanmaktadır. Sektörde kapasite fazlası problemi mevcut olup,
direkt ihracat imkanları kısıtlı olmasına rağmen, sektör endirekt ihracatla nefes
alabilmektedir. Dolayısıyla pazar payını arttıracak imkanların yaratılması artık bir
mecburiyet halini almıştır.
İhracat sektörün en önemli gelir kaynağıdır. İhracatın ambalaj pastasında ürün
kategorilerine göre dağılımı, ton olarak, incelendiğinde 2001 yılında en büyük payın
168.933 tonla plastik ve flexible ambalaja ait olduğu görülmektedir. Bunu 40.911
tonla örgü /big bag, 25.713 tonla metal, 23.547 tonla oluklu mukavva ve 20.568 tonla
kağıt takip etmektedir.
Türkiye’de Ambalaj Sektörü Temel Göstergeleri
Ürün dalı Kapasite
(ton)
Üretim 2000
(ton)
Kapasite
Kullanım
Oranı 2000
(%)
Kapasite
Kullanım
Oranı 2001
(%)
Üretim 2001
(ton)
Kağıt ambalajlar 136.820 107.000 90.8 53.7 73.489
Karton
ambalajlar
250.000 127.500 39.6 47.0 117.333
Oluklu Mukavva
Ambalajlar
1.400.000 717.000 53.4 47.6 666.674
Plastik
ambalajlar
800.000 530.000 66.2 75.2 601.120
Fleksibl
ambalajlar
120.000 92.500 75.1 81.0 97.125
Metal ambalajlar
:
Teneke
Alümin
250.000
140.000
360.000 70.0
69.0
71.4
172.000
100.000
Cam ambalajlar 500.000 417.000 69.5 91.4 457.000
Ahşap
ambalajlar
450.000 350.000 77.7 77.8 350.000
TOPLAM 4.046.820 2.701.000 63.3 65.0 2.634.741
Kaynak: ASD
II. MALZEME İTİBARİYLE AMBALAJ ALT SEKTÖRLERİ
a. KARTON / KAĞIT AMBALAJ
1998 yılında yaşanan Uzakdoğu ve Rusya krizleri sektörü derinden etkilemiş ve
bu etkiler 2000 yılına kadar devam etmiştir. 2000 yılında sektörde dünya çapında bir
patlama yaşanmıştır. Bu patlamanın ana sebebi ekonomilerin gerek Avrupa gerekse
ABD’nde büyüme sürecine girmiş olması, Uzakdoğu krizinin etkilerinin hafiflemiş
olması, ve kağıt bazlı ambalajların plastik ambalajlara nazaran grafik tasarımlarındaki
gelişmelere daha açık olmaları sayılabilir.
Kağıt ve karton ambalaj sanayi ülkemizdeki kağıt karton üretiminin %52’sini
oluşturmaktadır. Sektörde hizmet veren 27 üretim tesisi bulunmaktadır. Konfeksiyon
olarak değerlendirildiğinde ise yüzlerce tesisi saymak mümkündür. Sadece oluklu
mukavva alt sektöründe tesis sayısı 103’tür.
1) Kağıt Ambalaj
Kağıt ve karton ambalaj, içindeki muhteviyatı göstermemesi dezavantajına
rağmen, hafifliği, esnekliği ve çevre dostu olmanın avantajından yararlanarak
sektördeki en büyük paya sahiptir.
Türkiye Kağıt Ambalaj Üretimi (ton)
Kullanım alanı 1998 1999 2000 2001
Sargılık 28.844 25.383 36.449 24.051
Kraft Torba 53.756 54.004 41.381 42.785
Sigara Kağıdı 7.550 5.000 5.535 6.653
TOPLAM 90.250 84.387 83.365 73.489
Kaynak: ASD
2) Karton Ambalaj
Türkiye Karton Kutu Ambalaj Üretimi (ton)
Kullanım Alanları 1998 1999 2000 2001*
Gıda ambalajları 66.548 46.873 46.173 40.894
Gıda dışı ambalajı 117.038 76.567 81.275 76.439
TOPLAM 183.586 123.440 127.448 117.333
Kaynak: ASD (*) 2001 yılı verileri yalnız KASAD üyelerinindir. Üye dışındaki üreticiler dikkate
alındığında 2001 yılı sonuçlarının %25 daha fazla olacağı tahmin edilmektedir.
3) Karton Ambalaj
Oluklu mukavvaya dayalı ambalaj sektörü son 10 yıl içerisinde gerek kapasite
gerekse kalite yönünden %100’lük bir gelişim göstermiştir. Oluklu mukavva şu anda
yerli üretim bazında Avrupa standartlarına yakın bir kapasiteyi yakalamış
bulunmaktadır. 2000 yılına kadar oluklu mukavva üretiminde kullanılan kağıtların
%90'ı yerli fabrikalarda üretilmiş, Gümrük Birliği’ne girilmesiyle bu oran %70’e
düşmüştür. Bu düşüşün nedeni yerli malın standartlarının uymaması ve fiyatın pahalı
olmasından dolayı ithalatın cazip hale gelmiş olmasıdır.
Türkiye Oluklu Mukavva Üretimi (ton)
Kullanım Alanları 1998 1999 2000 2001
Gıda ve gıda dışı ambalajlar(trayler),
Dış ambalajlar (Mikro, Fine, Grob ve
çift dalga)
629.228
682.228
717.794
764.631
Kaynak: Selüloz Kağıt Vakfı
Türkiye Oluklu Mukavva Tüketimi (ton)
Tüketim Alanı Miktar
Kuru gıda ambalajı 315.000
Yaş sebze meyve ambalajı 30.000
İçecek sıvı maddeleri ambalajı 38.000
Beyaz eşya ambalajı 35.000
Elektrik tüketim malları ambalajı 16.000
Temizlik malzemeleri ambalajı 63.000
Seramik malzemeleri 51.000
Dış ambalaj çeşitlerinin ambalajı 102.000
Diğer ambalaj çeşitleri 190.000
Et- balık, yumurta ambalajı 15.000
TOPLAM 855.000
Kaynak: Dünya Gazetesi, Ambalaj Sektör Eki
b. CAM AMBALAJ
Cam ambalaj bilinen en eski ambalaj çeşitlerinden biridir, hammaddesini silisli
kum oluşturur. Cam, silisli kumun çeşitli katkı maddeleri eklenerek belirli sıcaklıklarda
eritilmesinden meydana gelir.
Cam ambalaj geri dönüşümün önem kazandığı günümüzde özellikle gıda
sektöründe önemi artan bir daldır. Tüketiciye ürünü görerek alma olanağı yaratan
cama ambalajlar aynı zamanda gıdanın tadında, kokusunda veya lezzetinde
herhangi bir değişikliğe neden olmamasından dolayı da tercih edilmektedirler.
Yeni teknolojide cam ambalajın ağırlığı hafifletilerek iç hacmini arttırmaya yönelik
çalışmalar yapılmaktadır. Ayrıca camın renklendirilmesi konusunda da çalışmalar
sürdürülmektedir.
Vetropak Austria GmbH tarafından ambalaj malzemelerinin gıda maddeleri ile
etkileşimlerinin karşılaştırılmasına yönelik bir araştırma yapılmış ve sonuç olarak cam
ambalajın:
• Gıda kalitesinin korunması açısından en yüksek değere sahip ambalaj olduğu,
• Ambalajdan gıdaya hiçbir toksik madde geçişinin olmayacağına dair garanti
verebilen tek ambalaj malzemesi olduğu,
• Gıdanın lezzeti üzerinde en az etkiye sahip olduğu, ve
• Plastikler ile karşılaştırıldığında cam içine konulan gıdanın dış ortamdan
etkilenmeyeceği
Sonuçlarına varılmıştır.
c. PLASTİK AMBALAJ
Plastik petrol veya türevlerinden elde edilir. Plastik özellikle gıda sektöründe en
büyük gelişme potansiyeline sahip sektör olarak değerlendirilmektedir. Örneğin, pet
şişe dalında son yıllarda %15’lik büyüme kaydedilmiştir; bu artışın önümüzdeki
yıllarda da devam etmesi beklenmektedir.
Türkiye’de plastik ambalaj sektörü 800 bin tonluk bir kapasiteye sahiptir ve bu
rakamın her geçen gün artış gösterdiği bilinmektedir. Günümüzde direkt veya dolaylı
olarak plastik ambalaj tüketimi kişi başına 14-15 kg civarındadır. Bu rakam Avrupa’da
80 kg., Amerika’da ise 150kg. civarındadır. Plastikte çevre yasalarının etkileri,
Plastiklerin geri kazanılması ve rekabet faktörleri göz önüne alındığında önümüzdeki
beş yılda yaklaşık olarak %3,3’lük bir büyüme beklenmektedir.
Plastik ambalajların değişik çeşitleri mevcuttur. BU çeşitlerin en başında gelenler
PET (Polietilentetraftalat), PVC (Polivinilklorür), PS (Polistren) ve PE (Polietilen)’dir.
Bu isimler ambalajların kimyasal yapılarını yansıtmaktadır.
• Polietilen (PE):
Evlere en sık giren plastik türüdür. Çamaşır suyu, deterjan ve şampuan şişeleri,
motor yağı şişeleri,çöp torbaları gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Geri
dönüştürülen PE aynı amaçlarla kullanılabilmektedir.
• Polivinilklorür (PVC):
Sağlık ve kozmetik ürünlerinin, su ve sıvı deterjanların ambalajlanmasında
kullanılır. Kullanılmış PVC ambalajlarından kirli su boruları, marley ve çeşitli dolgu
malzemeleri üretilmektedir.
• Polipropilen (PP):
Deterjan kutularının kapakları ve margarin kapları bu malzemeden üretilmektedir.
Bu alanların yanısıra dayanıklı bir madde olması ve geri dönüştürülebilmesi
nedeniyle yoğun olarak otomotiv sektöründe kullanılmaktadır.
• Polistren (PS):
Ev tüketiminde en az kullanılan plastik ambalaj türüdür. Sadece yoğurt ve
margarin kaplarında kullanılır.
• Polietilentetraftalat (PET):
PET genellikle su, meşrubat ve yağ şişelerinin ambalajlanmasında kullanılır.
Kullanım alanı hafif ve kullanışlı olmasından dolayı giderek çoğalmaktadır. Atık petler
sentetik elyaf ve dolgu malzemesi olarak değerlendirilmektedir.
d. AHŞAP AMBALAJ
Ahşap ambalajlar yaş sebze, meyve gibi ürünlerin sandıklanmasında, taşımacılık
sektöründe ve istiflemede kullanılmaktadırlar. Monte yada demonte edilebilen nakliye
sandıkları ve konteynerler de bu grubun elemanları arasında yer almaktadırlar.
Sektör mensuplarından alınan bilgilere göre geçtiğimiz yıl içerisinde yaklaşık 350
bin ton ahşap ambalaj malzeme üretilmiştir. Uluslararası kara, deniz, havayolu
taşımacılığında ISO ve Euro koşullarına göre kullanılma zorunluluğu olan palet,
sandık ve konteynerlerin üretim ve kullanımı her geçen gün artış göstermektedir.
e. METAL AMBALAJ
Metal yeryüzünde oluşan çeşitli minerallerin saflaştırılmasıyla üretilmektedir.
Metaller elementler ve element alaşımlarından oluşur ve bu elementin adı ile anılırlar.
Ambalaj endüstrisinde en yoğun olarak kullanılan metaller teneke ve alüminyumdur.
Türkiye’de metal ambalajlar, kozmetik ürünlerin, boyaların, endüstriyel ürünlerin
ve veteriner ürünlerinin ambalajlanmasında kullanılmaktadırlar. Son yıllarda hediyelik
eşyaların pazarlamansında da aktif rol oynamaya başladığ__________ından kullanımında bir
artış görülmektedir. Ayrıca gelişim gösteren bir başka teneke kutu çeşidi ise fantezi
teneke kutulardır. Bugün bir çok mutfak aksesuarı, çay, şekerleme, kurabiye
kutularında fantezi teneke kutular kullanılmaktadır.
Dünyada da metal ambalajların pazar payı artmaktadır. İngiltere’nin önde gelen
gıda perakendecilerinden Sainsburry’s çorba, sebze, pişmiş bakliyat gibi birçok ana
gıda ürününü yeni dizayn ettirdiği teneke kutularda piyasaya sürmektedir. Kare Küp
olarak dizayn edilmiş bu kutular mutfak dolaplarında yuvarlak ürünlere göre %20
daha az yer kaplamakta dolayısıyla her açıdan daha çok tercih edilmektedir.
III. AMBALAJLARIN SEKTÖREL KULLANIMI
a. Sabun ve Deterjan Ambalajlanmasında Kurallar
1) Sabun
Kalıp Sabunlar: Kağıt veya madeni yapraklara sarılır yahut plastik torba, çuval,
mukavva kutu veya sandıklar içerisinde satışa sunulur. Dış ambalajların içinde
sabunla beraber ağırlığı 50 kg.ı aşmamalıdır. Kalıp sabunların veya ambalajların
üzerine aşağıdaki ilgiler okunaklı bir şekilde yazılmalıdır:
- Firmanın ticari ünvanı, kısa adı, adresi veya varsa tescilli markası,
- Standardın işaret ve numarası (TS 54)
- Sınıfı, tipi, türü, çeşidi,
- Net ağırlığı,
Toz ve Granül Sabunlar: 5 kg.a kadar olan miktarlar; uygun kağıt, kağıt, karton,
mukavva gibi sabundan etkilenmeyen maddelerden üretilmiş kaplarda, 5 kg.dan
büyük miktarlar ise uygun plastik ve kağıt torbalara konulduktan sonra plastik, plastik
dokuma, çift kat kraft kağıdı torba veya oluklu mukavva ile piyasaya sunulur.
Yumuşak Krem ve Sıvı Sabunlar: Sabunu etkilemeyen veya sabundan
etkilenmeyen amaca uygun plastik, metal veya benzeri kaplarda piyasaya sunulur.
Dış ambalajların ağırlığı sabunla beraber 30 kg.ı geçmemelidir.
